صادرات خودرو ایران در ۱۰ سال اخیر؛ از اوج ۱۳۹۵ تا افت ۱۴۰۳
با وجود بیش از شش دهه سابقه در صنعت خودروسازی، ایران هنوز نتوانسته است به جایگاهی پایدار در بازارهای بینالمللی دست یابد. بررسی آمارهای ۱۰ سال اخیر نشان میدهد صادرات خودروی کشور با نوسانات شدیدی همراه بوده و از اوج ۱۸۸ میلیون دلاری در سال ۱۳۹۵ به ۱۸۲ میلیون دلار در سال ۱۴۰۳ رسیده است؛ روندی که بیانگر ضعف ساختاری و عدم برنامهریزی راهبردی در این حوزه است.
به گزارش خبرنگار ما، صنعت خودروسازی ایران علیرغم سرمایهگذاریهای گسترده و حمایتهای مستمر دولتی، همچنان با چالشهای جدی در حوزه کیفیت، قیمتگذاری و رقابتپذیری مواجه است. شرکتهای ایرانخودرو و سایپا به عنوان بازیگران اصلی این صنعت، نتوانستهاند به سطحی از فناوری و استاندارد دست یابند که رضایت مصرفکنندگان داخلی را تأمین کند. حضور محدود و ناپایدار در بازارهای بینالمللی نیز نشاندهنده عملکرد ضعیف در حوزه بازاریابی خارجی و توسعه صادرات است.
نوسانات صادرات خودروهای سواری؛ از رکود تا احیای ناپایدار
بر اساس دادههای موجود در بازه ۱۰ ساله، اوج صادرات خودروهای سواری در سال ۱۳۹۵ با ارزش ۱۸۸ میلیون دلار ثبت شده است. پس از آن روندی نزولی آغاز شد و تا سال ۱۳۹۸ ادامه یافت. در فاصله سالهای ۱۳۹۶ تا ۱۳۹۸، صادرات خودروهای سواری از حدود ۱۹۸ میلیون دلار به ۵۳ میلیون دلار کاهش یافت؛ افتی قابل توجه که بهویژه تحت تأثیر بازگشت تحریمها و قطع همکاری شرکای خارجی رخ داد.
سال ۱۳۹۹ تقریباً رکودی کامل در صادرات خودروهای سواری رقم خورد و ارزش آن به حدود ۱۰ میلیون دلار رسید. در سال ۱۴۰۰ نشانههایی از احیا دیده شد و صادرات به حدود ۱۰۳ میلیون دلار افزایش یافت. سال ۱۴۰۱ نقطه عطفی محسوب میشود؛ صادرات خودروهای سواری با رشدی قابل توجه به حدود ۳۴۵ میلیون دلار رسید که احتمالاً ناشی از بازگشت به برخی بازارهای منطقهای، توسعه مبادلات با کشورهای همسایه و رشد تولید داخلی بوده است. با این حال، در سالهای ۱۴۰۲ و ۱۴۰۳ بار دیگر روندی کاهشی ثبت شد؛ بهطوریکه ارزش صادرات در سال ۱۴۰۲ به حدود ۱۸۶ میلیون دلار و در سال ۱۴۰۳ به حدود ۱۸۲ میلیون دلار کاهش یافت.
تغییر ترکیب صادرات؛ رشد سهم خودروهای سنگین
نکته قابل توجه در آمارهای اخیر، تغییر ترکیب بازار صادراتی ایران است. همزمان با افت صادرات خودروهای سواری، سهم کامیون و کشنده کامیون از سال ۱۴۰۲ رشد چشمگیری داشته و در سال ۱۴۰۳ به حدود ۱۷۷ میلیون دلار رسیده است؛ رقمی تقریباً همتراز با صادرات خودروهای سواری. این موضوع نشان میدهد ترکیب صادرات ایران در حال حرکت به سمت وسایل نقلیه سنگین است.
چرا صنعت خودروی ایران نتوانست مانند ترکیه صادراتمحور شود؟
در این میان، این پرسش اساسی مطرح میشود که چرا صنعت خودروسازی ایران با سابقهای طولانیتر از رقیب منطقهای خود یعنی ترکیه، نتوانسته در عرصه صادرات به جایگاهی پایدار دست یابد. صنعت خودروی ترکیه طی دو دهه اخیر با جذب سرمایهگذاری خارجی، همکاری گسترده با برندهای معتبر جهانی و تمرکز بر تولید صادراتمحور، سهم قابل توجهی از بازار اروپا را به خود اختصاص داده است.
در مقابل، خودروسازان ایرانی همچنان با چالشهای ساختاری متعددی مواجهاند:
- ساختار مدیریتی دولتی و عدم استقلال تصمیمگیری
- فناوری قدیمی و عدم سرمایهگذاری کافی در تحقیق و توسعه
- محدودیت در تنوع محصولات و کیفیت پایینتر نسبت به رقبا
- ضعف در شبکه توزیع بینالمللی و بازاریابی خارجی
تحریمها یا ضعف مدیریتی؛ کدامیک مانع اصلی صادرات بوده است؟
اگرچه تحریمهای بینالمللی از اواسط دهه ۹۰ فشار مضاعفی بر صنعت خودرو وارد کرد، اما این پرسش همچنان باقی است که چرا پیش از تشدید تحریمها نیز راهبردی منسجم برای توسعه بازارهای خارجی، ارتقای استانداردهای جهانی و تثبیت جایگاه صادراتی تدوین و اجرا نشد.
به نظر میرسد وابستگی طولانیمدت به بازار انحصاری داخلی، نبود رقابت مؤثر، ضعف در دیپلماسی اقتصادی و کمتوجهی به تحقیق و توسعه از جمله عواملی بوده که مانع شکلگیری یک صنعت صادراتمحور شده است. اصلاح این مسائل میتواند زمینهساز حضور پایدار و مؤثر ایران در بازارهای جهانی خودرو باشد، اما تا زمانی که نگاه راهبردی به صادرات در این صنعت نهادینه نشود، نوسانات فعلی ادامه خواهد یافت.
About the Author
